top of page
Süslü Kamera

McDonaldlaştıramadıklarımızdan mısınız?

pinarilkin
7 Kas
2 dakikada okunur

Kitap 1993'te çıkmış. Ritzer'in derdi McDonald's'ı eleştirmek değil aslında. McDonald's onun için bir bahane. Anlattığı şey  bir fast food dükkânının çalışma mantığının okula, hastaneye, iş yerine, hatta evimize kadar sızması.

Fikri Weber’den alıyor.  Weber, modern dünyanın her şeyi kurala, hesaba, verime bağladığını söylemiş ve bunun sonunda insanın bir "demir kafes"e kapanabileceği konusunda uyarmıştı. Ritzer de diyor ki o kafes artık bir devlet dairesi değil, bir hamburgerci.

Kitapta düzen dört kavramla anlatılıyor: verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve kontrol. Kulağa ders kitabı gibi geliyor biliyorum, ama hepsini gündelik hayatta bulmak çok kolay.

Verimlilik dediği şey, işin en kısa yoldan bitmesi. Arabadan inmeden yemek almak, kendi kendine ödeme yaptığımız kasalar falan. Bu verimliliğin büyük kısmı aslında işi müşteriye yıkarak sağlanıyor. Tepsimizi biz taşıyoruz, çöpümüzü biz atıyoruz, barkodu biz okutuyoruz. Maaşsız personeliz yani, ama adına "pratiklik" diyoruz.

Hesaplanabilirlik ise kalitenin yerine miktarın geçmesi. Menülerde neden hep "maxi", "mega", "ekstra büyük" yazar hiç düşündünüz mü? Ne kadar lezzetli olduğundan çok ne kadar büyük ve ne kadar ucuz olduğu konuşuluyor. Aynı şeyi Instagram'daki beğeni sayısında, iş yerindeki hedef tablolarında da yaşıyoruz. Ben de yaşıyorum, ne yalan söyleyeyim.

Öngörülebilirlik, nereye gidersen git aynı şeyi bulmak. İstanbul'da da Londra'da da hatta Japonya’da aynı tat, aynı tabela, aynı "hoş geldiniz” argümanları.

Kontrol kısmı ise beni en çok rahatsız eden yer oldu. Müşteri kontrol ediliyor, sadece fark etmiyoruz. O sert sandalyeler fazla oturmayalım diye var mesela. Ritzer'e göre sistemin asıl hayali, insanı mümkün olduğunca aradan çıkarmak.

Kitabın en sevdiğim yeri, Ritzer'in "rasyonelliğin irrasyonelliği" dediği kısım. Basitçe şu: her şey o kadar mantıklı kurulmuş ki sonunda ortaya saçma sonuçlar çıkıyor.

Hızlı olsun diye yapılan drive-thru'larda arabalar uzun kuyruklar oluşturuyor. Ucuz diye yediğimiz yemek sağlığımıza pahalıya patlıyor. Müşteri hizmetlerini aradığınızda bir insana ulaşmak için yirmi dakika tuşlara basıyorsunuz. Kâğıt üstünde her şey harika, ama içinde yaşayınca bu durumların bizi ne kadar yorduğu gerçekliğiyle yüzleşiyoruz.

Çalışanlar için de durum hiç iç açıcı değil. İş o kadar küçük parçalara bölünmüş ki ne yaptığının bir anlamı kalmıyor. Eskiden esnaf lokantasında aşçının bir el tadı vardı. Şimdi bir reçete var ve herkes ona uyuyor.

Ritzer bunları yazdığında daha akıllı telefon bile yoktu.McDonaldlaşma restoranlardan çıktı, cebimize girdi.

Ne izleyeceğimizi, ne dinleyeceğimizi, hatta kiminle tanışacağımızı uygulamalar seçiyor. Bir dizi bitiyor, beş saniye sonra diğeri başlıyor. Biz daha düşünmeden karar verilmiş oluyor. Bunu dinleyenler bunu  da beğendi ; bunu izleyen buna bayıldı gibi direktiflerle bizleri yönetiyor. Okulda öğrenmek test çözme hızına dönüştü. Doktor randevuları on dakikaya sığıyor. İş hayatında da her şey bir yüzde, bir hedef, bir rapor.

Şunu da söylemem lazım, hepsine karşı değilim. Hızlı ve düzgün hizmetin hayatı kolaylaştırdığı yüzlerce an var. Ritzer de zaten "hepsini yakın" demiyor. Onun itirazı, bu mantığın hiç sorgulanmadan her yere yayılması. Haklı da.

Ritzer kitabın sonunda büyük bir çözüm sunmuyor. Daha çok küçük şeylerden bahsediyor: mahalle bakkalından alışveriş yapmak, yemeği acele etmeden yemek, arada bir makine yerine insanı seçmek. İlk okuyuşta bunu biraz naif bulmuştum. Şimdi öyle düşünmüyorum.

Kitabı kapattıktan sonra kendime şunu sordum: Hayatımda neyi sırf hızlı diye seçiyorum? Neyi yavaş yapıyorum desem yine zamandan tasarruf edip yapmadıklarımla yaptıklarımı kıyasladım. Metodum yine beni yavaşlatmadı :)

Okumadıysanız mutlaka okuyun derim. Akıcı, örnekleri tanıdık ve okurken birkaç kez kendinizi yakalayacaksınız, benden söylemesi.


 
 
 

Yorumlar


  • X
  • Instagram
  • Facebook
  • LinkedIn

©2021, Pınar ilkin tarafından kurulmuştur.

bottom of page